Üçüncü Mesele Bu bölüm, İslam hukuku (fıkıh) ve usulü açısından “şart” kavramını üç temel kategoriye ayırarak açıklıyor. Şartların Sınıflandırılması Şartlar, dayandıkları temele göre üç ana gruba ayrılır: 1. Akli Şartlar Mantıken olması gereken, aklın zorunlu gördüğü şartlardır. Örneğin; bir insanın bir şeyi bilmesi (ilim) için hayatta olması gerekir. Benzer şekilde, bir kişinin dini sorumluluklarla (teklif) […]
İkinci Mesele: Sebep, İllet ve Mani Kavramları Bu kitapta “şart” terimiyle neyi kastettiğimizi açıkladığımız gibi; sebep, illet ve mani (engel) kavramlarından da ne kastettiğimizi netleştirmemiz gerekir: 1. Sebep (Gerekçe) Sebep, bir hukuki hükmün uygulanabilmesi için, o hükmün temelindeki amacın bir gereği olarak dinen belirlenen dayanaktır. Örneğin; bir kimsenin zenginlik ölçüsü olan nisaba malik olması, zekat […]
İslam hukuk usulünde (fıkıh usulü) “vaz’i hükümlerden” biri olan şart kavramı tanımlanıyor. Vaz’i hükümlerin ikinci kısmını oluşturan “şart” konusu sekiz mesele halinde incelenecektir. Birinci Mesele: Şartın Tanımı ve Mahiyeti Bu kitapta “şart” ile kastettiğimiz şey; bir amacın (hikmetin) veya bir hükmün gerçekleşmesi için, o hükmün bağlı olduğu ana unsuru (meşrutu) tamamlayan bir nitelik konumunda […]
Muvâfakât Okumaları: Hükümler: sebep, şart, mani, sıhhat, butlan, azimet ve ruhsat şeklinde bölümlerle işlenmiştir. “Vaz‘î Hükümler – Birinci Tür: Sebep” bölümü genel özeti 1. Mesele Dış dünyada gerçekleşen ve şer‘î hükümlerin bağlanmasına yol açan fiiller iki kısımdır: İnsan iradesi dışında meydana gelenler ve insanın kendi iradesiyle yaptığı fiiller. İrade dışı olanlar çoğu zaman sebep (hükmün […]
Meşru sebeplerin (hukuken geçerli nedenlerin) üzerine dolaylı olarak (zımnen) bazı hükümler bağlandığı (terettüp ettiği) gibi, meşru olmayan sebeplerin (gayrı meşru sebeplerin) üzerine de bazı hükümler bağlanır. Öldürme fiili üzerine kısas, diyet, köle söz konusuysa kıymetinin ödenmesi (tazmin) ve kefaret gibi hükümler doğar. Tecavüz/haksız saldırı (teaddî) tazminat ve cezayı; hırsızlık ise hem tazminatı hem el kesme […]
Şer‘î (dinî) bir sebep, belli bir hikmete (amaç / yarar) dayanılarak meşru (hukuken geçerli) kılınır. Ancak bu sebep işlendiğinde, o hikmetin gerçekleşmesi iki şekilde olabilir: Birinci durumda herhangi bir problem yoktur; sebep zaten hikmetine ulaşıyor kabul edilir. Asıl tartışma, ikinci durumdadır. Hikmetin Gerçekleşmemesi Hâlleri Hikmetin gerçekleşmemesi iki sebeple olabilir: a) Mahallin (konunun / uygulama alanının) […]
On İkinci Mesele Sebep–Sonuç (Sebep–Müsebbeb) İlişkisi Sebepler, sonuçlarını elde etmek için konulmuştur. Bu sonuçlar ya elde edilmesi istenen faydalar (maslahatlar) ya da önlenmesi istenen zararlar (mefsedetler)dir. Sebebe bağlı sonuçlar iki ana gruba ayrılır: A) Sebebin Meşru Kılındığı Sonuçlar Bunlar iki çeşittir: 1. Asıl amaç (asli kasıt): Şeriatın doğrudan hedeflediği temel amaçlar ve öncelikli faydalar. 2. […]
Şeriatta bir fiilin emredilmesi ya da yasaklanması, doğrudan onun doğurabileceği yan sonuçlar (dolaylı neticeler) için değil, “asli amacı” (ilk ve temel hedefi) sebebiyledir. Meşru kılınan fiiller, esas olarak “maslahatları gerçekleştirmek” (faydayı sağlamak) için; yasaklanan fiiller ise “mefsedetleri önlemek” (zararı engellemek) için konulmuştur. Meşru bir fiilden bazen zarar (mefsedet) doğması ya da yasak bir fiilden kimi […]
Bu meselede temel ilke şudur: Şer‘î düzende sonuçlar (müsebbebler), sebeplerin işlenmesi üzerine bina edilmiştir. Şâri‘in sebep merkezli hitabındaki asıl maksat da bu sonuçlardır. Bu çerçeveden bakıldığında, mükellef sadece yaptığı fiille değil, o fiilin doğuracağı sonuçlarla da ilişkilendirilir. Kişi bir sebebi işlerken, çoğu zaman kendi hesabında olmayan, hiç düşünmediği sonuçların meydana gelmesine yol açar. Sebebe yönelme […]
Bu meselede temel olarak şu soru ele alınır: Bir kişi şer‘î bir sebebi yerine getirdiğinde, o sebebin doğurduğu sonucu (müsebbebi) istemese bile sonuç gerçekleşir mi? Metnin cevabı nettir: Evet, gerçekleşir. Çünkü müsebbeb (sonuç), kulun iradesinde değil, Allah’ın takdirindedir. Kulun sorumluluğu sebep iledir, sonuçla değil. 1. Sebep–Sonuç İlişkisinin Mahiyeti Şeriatta bazı fiiller sebep, bazı sonuçlar ise […]
Mehmet Ali Dinc
