Bu bölüm İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserindeki Azimet ve Ruhsat bölümünün altıncı temel meselesidir. Konuyu doğru bir zemine oturtmak için, bu noktaya gelinmeden önceki 5 meselede ortaya konan fıkıh usulü esaslarını hatırlamak gerekir: Önceki Meselelerin Kısa Özeti: İlk meselelerde Şâri’in (hüküm koyan Allah ve Resulü’nün) asli ve genel kural olarak koyduğu azimet (temel yükümlülükler) ile […]
Fıkıhta Ruhsatın Kısımları ve Hükümleri Şer’i bir kolaylık olan ruhsattan faydalanmak temelde iki ana kısma ayrılır: 1. Dayanılması İmkânsız Zorluklar Karşısındaki Ruhsatlar Bu gruptaki ruhsatlar, insanın katlanamayacağı biyolojik (tabii) veya dini (şer’i) bir zorluk ortaya çıktığında devreye girer. Bu tür durumlardaki ruhsatlar doğrudan Allah’ın hakkı ile ilgilidir ve kulun bu kolaylıktan faydalanması bizzat istenir. Hatta […]
Şer’î hükümlerin aslı olan “azimet” ile istisnai ve kolaylaştırıcı durumları ifade eden “ruhsat” arasındaki teorik sınırları ve mükellefin yükümlülük derecelerini önceki meselelerde ele almıştık. Kulun fiillerine yönelen ilahî hitabın mahiyetini tam olarak kavrayabilmek için, ruhsat alanına giren bir fiilin fıkhî açıdan nasıl konumlandırılması gerektiğini netleştirmemiz gerekir. Dördüncü mesele, ruhsat niteliğindeki bir iznin, asıl anlamıyla bir […]
İlk iki meselede azimet ve ruhsat kavramlarının şer’i temelini ve İslam hukukunun genel kolaylaştırma ilkesini ele aldıktan sonra, bu hükümlerin bireysel düzlemdeki pratik yansımalarına bakmamız gerekir. Bu bağlamda Üçüncü Mesele, ruhsatların herkes için tek tip ve sabit bir kalıp olmadığını, aksine tamamen bireysel ve göreceli (izafi) olduğunu ortaya koymaktadır. ÜÇÜNCÜ MESELE: Ruhsatların Göreceliği (İzafiliği) Ruhsatlar […]
Birinci meselede “azimet” (asli ve genel hüküm) ile “ruhsat” (istisnai ve kolaylaştırıcı hüküm) tanımı ile şer’i hükümler içindeki genel konumları ele alınmış, azimetin asli bir zorunluluk, ruhsatın ise arızi bir hafifletme olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda ikinci mesele; tanımı ve çerçevesi çizilen ruhsatın hukuki hükmünün (ef’al-i mükellefin karşılığının) ne olduğunu ve bu hükmün azimetle çelişmeden […]
Vaz’i Hükümlerin Beşinci Türü Bu bölüm, İslam hukuku metodolojisinde (Fıkıh Usulü) vaz’î hükümlerin (şart, sebep, mani gibi hukuki çerçeveyi belirleyen hükümlerin) beşinci türü olan Azimet ve Ruhsat kavramlarını ele almaktadır. Vaz’i Hükümlerin Beşinci Türü: AZİMET VE RUHSAT Fıkıh usulünde vaz’î hükümlerin beşinci kategorisi “azimet” ve “ruhsat” konusudur. Birinci Mesele: AZİMET Azimet, Şâri’in ilk baştan, herhangi […]
İslam hukuku (fıkıh usulü) literatürünün en köklü eserlerinden biri olan İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserindeki bu bölüm aslında “Ameller niyetlere göredir” hadisinin hukuki, dünyevi ve uhrevi sonuçlarını haritalandırmaktadır. İlk İki Mesele ile Bağlantı (Giriş) Fıkıh usulünde bir amelin “sahih” (geçerli) veya “batıl” (geçersiz) oluşu iki farklı açıdan (itibardan) ele alınır. Birinci itibar (Dünyevi/Hukuki boyut); amelin […]
İkinci Mesele: Butlan (Batıl) Butlan (batıl olma), fıkıh usulünde “sıhhat” (geçerlilik) kavramının zıddıdır. Butlanın dünyevi ve uhrevi (ahiret) olmak üzere iki temel manası vardır: a) İşlenilen Amel Üzerine Dünyada Neticelerinin Terettüp Etmemesi Bu boyutta bir amelin batıl olması, o amelin dünyadaki hukuki ve dini sonuçlarını doğurmaması, yani geçersiz sayılması demektir. İbadetler ve muamelat (hukuki/ticari işlemler) […]
Vaz’î hükümlerin dördüncü türü sıhhat (geçerlilik) ve butlandır (geçersizlik). Bu konu da üç mesele halinde ele alınacaktır: Birinci Mesele : Sıhhatin Anlamı “Sıhhat” sözcüğü iki anlamda kullanılır: a) Yapılan bir işin (amelin) sonuçlarının dünyada doğması anlamında: Mesela ibadetler hakkında “sahihtir (geçerlidir)” dediğimizde bu; “o ibadet yeterlidir, kişinin borcunu ve sorumluluğunu ortadan kaldırıcı niteliktedir, kaza edilmesi […]
Hatırlatma Fıkıh usulünde şer’i hükümler; bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını isteyen teklifî hükümler ile bir durumun varlığını başka bir duruma bağlayan vaz’î hükümler (sebep, şart, mani) olmak üzere ikiye ayrılır. Önceki bölümlerde, bir hükmün gerçekleşmesi için gerekli olan “şart” unsurunu ve şartlar üzerinden yapılan hilelerin hükmü nasıl etkilediğini incelemiştik. Bu bölümde ise vaz’î hükümlerin üçüncü […]
Mehmet Ali Dinc
