İslam hukuk usulünde (fıkıh usulü) “vaz’i hükümlerden” biri olan şart kavramı tanımlanıyor. Vaz’i hükümlerin ikinci kısmını oluşturan “şart” konusu sekiz mesele halinde incelenecektir. Birinci Mesele: Şartın Tanımı ve Mahiyeti Bu kitapta “şart” ile kastettiğimiz şey; bir amacın (hikmetin) veya bir hükmün gerçekleşmesi için, o hükmün bağlı olduğu ana unsuru (meşrutu) tamamlayan bir nitelik konumunda […]
Muvâfakât Okumaları: Hükümler: sebep, şart, mani, sıhhat, butlan, azimet ve ruhsat şeklinde bölümlerle işlenmiştir. “Vaz‘î Hükümler – Birinci Tür: Sebep” bölümü genel özeti 1. Mesele Dış dünyada gerçekleşen ve şer‘î hükümlerin bağlanmasına yol açan fiiller iki kısımdır: İnsan iradesi dışında meydana gelenler ve insanın kendi iradesiyle yaptığı fiiller. İrade dışı olanlar çoğu zaman sebep (hükmün […]
Meşru sebeplerin (hukuken geçerli nedenlerin) üzerine dolaylı olarak (zımnen) bazı hükümler bağlandığı (terettüp ettiği) gibi, meşru olmayan sebeplerin (gayrı meşru sebeplerin) üzerine de bazı hükümler bağlanır. Öldürme fiili üzerine kısas, diyet, köle söz konusuysa kıymetinin ödenmesi (tazmin) ve kefaret gibi hükümler doğar. Tecavüz/haksız saldırı (teaddî) tazminat ve cezayı; hırsızlık ise hem tazminatı hem el kesme […]
Şer‘î (dinî) bir sebep, belli bir hikmete (amaç / yarar) dayanılarak meşru (hukuken geçerli) kılınır. Ancak bu sebep işlendiğinde, o hikmetin gerçekleşmesi iki şekilde olabilir: Birinci durumda herhangi bir problem yoktur; sebep zaten hikmetine ulaşıyor kabul edilir. Asıl tartışma, ikinci durumdadır. Hikmetin Gerçekleşmemesi Hâlleri Hikmetin gerçekleşmemesi iki sebeple olabilir: a) Mahallin (konunun / uygulama alanının) […]
On İkinci Mesele Sebep–Sonuç (Sebep–Müsebbeb) İlişkisi Sebepler, sonuçlarını elde etmek için konulmuştur. Bu sonuçlar ya elde edilmesi istenen faydalar (maslahatlar) ya da önlenmesi istenen zararlar (mefsedetler)dir. Sebebe bağlı sonuçlar iki ana gruba ayrılır: A) Sebebin Meşru Kılındığı Sonuçlar Bunlar iki çeşittir: 1. Asıl amaç (asli kasıt): Şeriatın doğrudan hedeflediği temel amaçlar ve öncelikli faydalar. 2. […]
Şeriatta bir fiilin emredilmesi ya da yasaklanması, doğrudan onun doğurabileceği yan sonuçlar (dolaylı neticeler) için değil, “asli amacı” (ilk ve temel hedefi) sebebiyledir. Meşru kılınan fiiller, esas olarak “maslahatları gerçekleştirmek” (faydayı sağlamak) için; yasaklanan fiiller ise “mefsedetleri önlemek” (zararı engellemek) için konulmuştur. Meşru bir fiilden bazen zarar (mefsedet) doğması ya da yasak bir fiilden kimi […]
Bu meselede temel ilke şudur: Şer‘î düzende sonuçlar (müsebbebler), sebeplerin işlenmesi üzerine bina edilmiştir. Şâri‘in sebep merkezli hitabındaki asıl maksat da bu sonuçlardır. Bu çerçeveden bakıldığında, mükellef sadece yaptığı fiille değil, o fiilin doğuracağı sonuçlarla da ilişkilendirilir. Kişi bir sebebi işlerken, çoğu zaman kendi hesabında olmayan, hiç düşünmediği sonuçların meydana gelmesine yol açar. Sebebe yönelme […]
Bu meselede temel olarak şu soru ele alınır: Bir kişi şer‘î bir sebebi yerine getirdiğinde, o sebebin doğurduğu sonucu (müsebbebi) istemese bile sonuç gerçekleşir mi? Metnin cevabı nettir: Evet, gerçekleşir. Çünkü müsebbeb (sonuç), kulun iradesinde değil, Allah’ın takdirindedir. Kulun sorumluluğu sebep iledir, sonuçla değil. 1. Sebep–Sonuç İlişkisinin Mahiyeti Şeriatta bazı fiiller sebep, bazı sonuçlar ise […]
Bir insan bir “sebebi” yaptığında, o sebebin doğuracağı “sonuçtan” da sorumlu sayılır. Sonucu özellikle istemiş olsun ya da olmasın fark etmez. Çünkü Allah’ın koyduğu düzene göre sonuçlar sebeplere bağlıdır. Bu yüzden bir sebebi yapan kimse, sanki o sonucun kendisini de yapmış gibi kabul edilir. Günlük hayatta da böyledir: Doymak yemeğe, susuzluğun gitmesi suya, yakmak ateşe […]
Sebebe başvurmak, yani bir sonuca ulaşmak için bazı yolları kullanmak, ya dinen yasaktır ya da değildir. Eğer sebebe başvurmak dinen yasak olan bir şeyse, o zaman o sebebi hiç kullanmamak gerekir. Sebebi kullanan kişinin sonucu isteyip istememesi durumu değiştirmez. Çünkü yasak bir fiile yönelen kimse, o fiilin sonucunu da çoğu zaman istemiş olur. Mesela haksız […]
Mehmet Ali Dinc
