BİRİNCİ MESELE: Dinî Hükümlerin ve Yaratılışın Amaçları Dinî yükümlülüklerin temel amacı, yaratılıştaki gayeleri korumaktır. Bu gayeler istisnasız üç ana kategoride toplanır: 1. Zaruriyyat (Hayati Temel İhtiyaçlar) Dünya ve ahiret düzeninin sağlanması için olmazsa olmaz unsurlardır. Bunlar eksik olursa dünyada kaos, kargaşa ve yıkım çıkar; ahirette ise kurtuluş imkânı kaybolur ve büyük bir hüsran yaşanır. Zaruriyyat […]
(Geçmiş Özet) 1. Mukaddimeler (Girişler) Bu bölümde Şâtıbı, fıkıh usulünü klasik kalıpların dışına çıkararak Makâsıdü’ş-Şerîa (Şeriatın Amaçları) temelinde yeniden inşa eder. İlm-i usulün sadece teorik felsefi tartışmalardan arındırılıp amelî ve uygulanabilir bir nitelik kazanması gerektiğini vurgular. Şer’î delillerin ve hükümlerin kesinliğini (kat’iyyet), tümevarım (istiqrâ) yöntemiyle elde edilen ilkelere dayandırır. Böylece usulün teorik zeminini ve temel […]
Giriş: İslam hukuk usulü ve tasavvuf düşüncesinde azimet (şer’i hükümlerin asıl ve genel kuralı) ile ruhsat (zorluk durumlarında getirilen istisnai kolaylıklar) kavramları, genellikle ameli ibadetler üzerinden ele alınır. Ancak bu metinde, Allah’ın evrendeki sünneti/düzeni (âdet-i İlahiye) esas alınarak kavramsal bir derinleşmeye gidilmekte; azimetlerin genel düzeni temsil ettiği, ruhsatların ise bu düzenin dışına çıkılan durumları kapsadığı […]
Türkiye, iki yüzyılı aşkın bir zamandan beri Batı gibi olmak için onu taklit ediyor. Küçük bir azınlığın “refahı” pahasına, giderek insanlığın varoluş koşullarını ortadan kaldıran burjuva uygarlığının “ayrıcalıklı” ülkelerine benzemek istiyor. Öyle bir burjuva uygarlığı ki; “Sahiplerinin çıkarına olarak sermayenin genişletilmiş yeniden üretimini sağlıyor da bir bütün olarak toplumun basit yeniden üretimini sağlayamıyor.” Her dönemde […]
İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakāt adlı eserinde, fıkıh usulünün en derin konularından biri olan Azimet (asli yükümlülük) ile Ruhsat (özür sebebiyle tanınan kolaylık) arasındaki ilişki tartışılmaktadır. Metin, usul terminolojisi nedeniyle ilk bakışta karmaşık görünse de özünde çok net bir mantık üzerine kuruludur. Önceki Konularla Bağlantı: Şâtıbî, azimet ve ruhsat konusunu işlerken önceki meselelerde Şâri’in (Cenâb-ı Hakk’ın) hükümleri […]
Konumuz İmam Şâtıbî’nin usûl-i fıkıh alanındaki başyapıtı el-Muvâfakât’ın “Ruhsatlar” (ya da genel anlamda teklifî/vaz’î hükümler) bölümündeki Dokuzuncu Mesele‘dir. Şâtıbî, bu dokuzuncu meselede ruhsatı doğuran sebeplerin (hastalık, yolculuk, ikrah vb.) aslında dinin “bizzat gerçekleşmesini hedeflediği” asıl amaçlar olmadığını, aksine azîmet hükümlerinin uygulanmasını geciktiren veya engelleyen geçici maniler (engeller) olduğunu vurgular. Önceki sekiz meseleyle mantıksal bir köprü […]
Sekizinci Mesele İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakāt adlı eserindeki Sekizinci Mesele, İslâm hukuk usulünde (makāsıdü’ş-şerîa) Şâri’in (Cenâb-ı Hakk’ın) muradı ile mükellefin (kulun) niyeti ve yöntemi arasındaki bağı inceleyen hayati bir esası ele alır. Önceki Meselelerle Bağlantı Eserin önceki meselelerinde (beşinci, altıncı ve yedinci meseleler); Şâri’in (Yasa Koyucu’nun) hükümleri koyarken kulların maslahatlarını (faydalarını) gözettiği, şeriatın zorluğu giderme ve […]
Giriş: İlk Altı Meseleye Genel Bakış Şâtıbî, el-Muvâfakât’ın ruhsat ve azimet konularını ele aldığı ilk altı meselede; dinî tekliflerin esasını azimet (asıl olan, bağlayıcı genel hükümler) hükümlerinin oluşturduğunu, ruhsatın ise kullara kolaylık sağlamak amacıyla genel kuraldan istisna edilen geçici kolaylıklar olduğunu belirtir. Şâri’in (Cenâb-ı Hakk’ın) temel kastının, mükellefi nefsinin arzu ve heveslerinden çıkarıp hakiki kulluk […]
Bu bölüm İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserindeki Azimet ve Ruhsat bölümünün altıncı temel meselesidir. Konuyu doğru bir zemine oturtmak için, bu noktaya gelinmeden önceki 5 meselede ortaya konan fıkıh usulü esaslarını hatırlamak gerekir: Önceki Meselelerin Kısa Özeti: İlk meselelerde Şâri’in (hüküm koyan Allah ve Resulü’nün) asli ve genel kural olarak koyduğu azimet (temel yükümlülükler) ile […]
Fıkıhta Ruhsatın Kısımları ve Hükümleri Şer’i bir kolaylık olan ruhsattan faydalanmak temelde iki ana kısma ayrılır: 1. Dayanılması İmkânsız Zorluklar Karşısındaki Ruhsatlar Bu gruptaki ruhsatlar, insanın katlanamayacağı biyolojik (tabii) veya dini (şer’i) bir zorluk ortaya çıktığında devreye girer. Bu tür durumlardaki ruhsatlar doğrudan Allah’ın hakkı ile ilgilidir ve kulun bu kolaylıktan faydalanması bizzat istenir. Hatta […]
Mehmet Ali Dinc
