Birinci meselede “azimet” (asli ve genel hüküm) ile “ruhsat” (istisnai ve kolaylaştırıcı hüküm) tanımı ile şer’i hükümler içindeki genel konumları ele alınmış, azimetin asli bir zorunluluk, ruhsatın ise arızi bir hafifletme olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda ikinci mesele; tanımı ve çerçevesi çizilen ruhsatın hukuki hükmünün (ef’al-i mükellefin karşılığının) ne olduğunu ve bu hükmün azimetle çelişmeden […]
Vaz’i Hükümlerin Beşinci Türü Bu bölüm, İslam hukuku metodolojisinde (Fıkıh Usulü) vaz’î hükümlerin (şart, sebep, mani gibi hukuki çerçeveyi belirleyen hükümlerin) beşinci türü olan Azimet ve Ruhsat kavramlarını ele almaktadır. Vaz’i Hükümlerin Beşinci Türü: AZİMET VE RUHSAT Fıkıh usulünde vaz’î hükümlerin beşinci kategorisi “azimet” ve “ruhsat” konusudur. Birinci Mesele: AZİMET Azimet, Şâri’in ilk baştan, herhangi […]
İslam hukuku (fıkıh usulü) literatürünün en köklü eserlerinden biri olan İmam Şâtıbî’nin el-Muvâfakât adlı eserindeki bu bölüm aslında “Ameller niyetlere göredir” hadisinin hukuki, dünyevi ve uhrevi sonuçlarını haritalandırmaktadır. İlk İki Mesele ile Bağlantı (Giriş) Fıkıh usulünde bir amelin “sahih” (geçerli) veya “batıl” (geçersiz) oluşu iki farklı açıdan (itibardan) ele alınır. Birinci itibar (Dünyevi/Hukuki boyut); amelin […]
İkinci Mesele: Butlan (Batıl) Butlan (batıl olma), fıkıh usulünde “sıhhat” (geçerlilik) kavramının zıddıdır. Butlanın dünyevi ve uhrevi (ahiret) olmak üzere iki temel manası vardır: a) İşlenilen Amel Üzerine Dünyada Neticelerinin Terettüp Etmemesi Bu boyutta bir amelin batıl olması, o amelin dünyadaki hukuki ve dini sonuçlarını doğurmaması, yani geçersiz sayılması demektir. İbadetler ve muamelat (hukuki/ticari işlemler) […]
Vaz’î hükümlerin dördüncü türü sıhhat (geçerlilik) ve butlandır (geçersizlik). Bu konu da üç mesele halinde ele alınacaktır: Birinci Mesele : Sıhhatin Anlamı “Sıhhat” sözcüğü iki anlamda kullanılır: a) Yapılan bir işin (amelin) sonuçlarının dünyada doğması anlamında: Mesela ibadetler hakkında “sahihtir (geçerlidir)” dediğimizde bu; “o ibadet yeterlidir, kişinin borcunu ve sorumluluğunu ortadan kaldırıcı niteliktedir, kaza edilmesi […]
Hatırlatma Fıkıh usulünde şer’i hükümler; bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını isteyen teklifî hükümler ile bir durumun varlığını başka bir duruma bağlayan vaz’î hükümler (sebep, şart, mani) olmak üzere ikiye ayrılır. Önceki bölümlerde, bir hükmün gerçekleşmesi için gerekli olan “şart” unsurunu ve şartlar üzerinden yapılan hilelerin hükmü nasıl etkilediğini incelemiştik. Bu bölümde ise vaz’î hükümlerin üçüncü […]
Bu bölüm İmam Şâtıbî’nin el-Muvafakat adlı eserinde “vaz’î hükümler” başlığı altında yer alan “mani” (engel) kavramının Şari’ (Allah) açısından ne ifade ettiğini açıklamaktadır. Önceki meselede Şari’in sebep ve şartlar üzerindeki muradı ele alınmışken; burada, bu sürecin işleyişini durduran “mani” unsuru, hükmün varlık-yokluk dengesi üzerinden analiz edilmektedir. Mani (Engel) Kavramı ve Şari’in Maksadı Şari’ Teâlâ’nın mani’ler […]
Vaz’i hükümlerin (şer’i sebep ve sonuçlara bağlı hükümlerin) ilk iki türünden birincisi sebep (gerekçe), bir hükmün varlığını sağlayan temel işarettir; örneğin güneşin batması akşam namazı hükmünün doğmasına yol açar. İkincisi olan şart (koşul) ise, bir hükmün geçerli olabilmesi için mutlaka bulunması gereken ancak o hükmün aslına dahil olmayan dış etkendir; örneğin namazın geçerli olması için […]
Şer’î hükümlerin şart konusu; şartın tanımı yapılarak, varlığıyla hükmün varlığının değil, yokluğuyla hükmün yokluğunun kesinleştiği; ardından şartın hükmün sebebinden farkı; şartların kaynağı bakımından yapılan ayrımda, Şâri’ tarafından belirlenen şer’î şartlar ile mükellefin iradesiyle oluşturduğu ce’lî (kişi iradesiyle oluşan) şartlar arasındaki mahiyet farkları ele alındı. Şartın hem aklen hem de şer’an mümkün olması ve meşrut (şarta […]
Şer’î hükümlerin şart konusu, şartın tanımı yapılarak, onun mevcudiyetiyle hükmün varlığının değil, yokluğuyla hükmün yokluğunun kesinleştiği; ardından şartın hükmün sebebinden farkı; şartların kaynağı bakımından yapılan ayrımda, Şâri’ tarafından belirlenen şer’î şartlar ile mükellefin iradesiyle oluşturduğu ce’lî (kişi iradesiyle oluşan) şartlar arasındaki mahiyet farkları ele alındı. Şartın hem aklen hem de şer’an mümkün olması ve meşrut (şarta bağlanan şey) ile arasında makul bir […]
Mehmet Ali Dinc
