Şer‘î (dinî) bir sebep, belli bir hikmete (amaç / yarar) dayanılarak meşru (hukuken geçerli) kılınır. Ancak bu sebep işlendiğinde, o hikmetin gerçekleşmesi iki şekilde olabilir: Birinci durumda herhangi bir problem yoktur; sebep zaten hikmetine ulaşıyor kabul edilir. Asıl tartışma, ikinci durumdadır. Hikmetin Gerçekleşmemesi Hâlleri Hikmetin gerçekleşmemesi iki sebeple olabilir: a) Mahallin (konunun / uygulama alanının) […]
On İkinci Mesele Sebep–Sonuç (Sebep–Müsebbeb) İlişkisi Sebepler, sonuçlarını elde etmek için konulmuştur. Bu sonuçlar ya elde edilmesi istenen faydalar (maslahatlar) ya da önlenmesi istenen zararlar (mefsedetler)dir. Sebebe bağlı sonuçlar iki ana gruba ayrılır: A) Sebebin Meşru Kılındığı Sonuçlar Bunlar iki çeşittir: 1. Asıl amaç (asli kasıt): Şeriatın doğrudan hedeflediği temel amaçlar ve öncelikli faydalar. 2. […]
Şeriatta bir fiilin emredilmesi ya da yasaklanması, doğrudan onun doğurabileceği yan sonuçlar (dolaylı neticeler) için değil, “asli amacı” (ilk ve temel hedefi) sebebiyledir. Meşru kılınan fiiller, esas olarak “maslahatları gerçekleştirmek” (faydayı sağlamak) için; yasaklanan fiiller ise “mefsedetleri önlemek” (zararı engellemek) için konulmuştur. Meşru bir fiilden bazen zarar (mefsedet) doğması ya da yasak bir fiilden kimi […]
Bu meselede temel ilke şudur: Şer‘î düzende sonuçlar (müsebbebler), sebeplerin işlenmesi üzerine bina edilmiştir. Şâri‘in sebep merkezli hitabındaki asıl maksat da bu sonuçlardır. Bu çerçeveden bakıldığında, mükellef sadece yaptığı fiille değil, o fiilin doğuracağı sonuçlarla da ilişkilendirilir. Kişi bir sebebi işlerken, çoğu zaman kendi hesabında olmayan, hiç düşünmediği sonuçların meydana gelmesine yol açar. Sebebe yönelme […]
Bu meselede temel olarak şu soru ele alınır: Bir kişi şer‘î bir sebebi yerine getirdiğinde, o sebebin doğurduğu sonucu (müsebbebi) istemese bile sonuç gerçekleşir mi? Metnin cevabı nettir: Evet, gerçekleşir. Çünkü müsebbeb (sonuç), kulun iradesinde değil, Allah’ın takdirindedir. Kulun sorumluluğu sebep iledir, sonuçla değil. 1. Sebep–Sonuç İlişkisinin Mahiyeti Şeriatta bazı fiiller sebep, bazı sonuçlar ise […]
Bir insan bir “sebebi” yaptığında, o sebebin doğuracağı “sonuçtan” da sorumlu sayılır. Sonucu özellikle istemiş olsun ya da olmasın fark etmez. Çünkü Allah’ın koyduğu düzene göre sonuçlar sebeplere bağlıdır. Bu yüzden bir sebebi yapan kimse, sanki o sonucun kendisini de yapmış gibi kabul edilir. Günlük hayatta da böyledir: Doymak yemeğe, susuzluğun gitmesi suya, yakmak ateşe […]
Sebebe başvurmak, yani bir sonuca ulaşmak için bazı yolları kullanmak, ya dinen yasaktır ya da değildir. Eğer sebebe başvurmak dinen yasak olan bir şeyse, o zaman o sebebi hiç kullanmamak gerekir. Sebebi kullanan kişinin sonucu isteyip istememesi durumu değiştirmez. Çünkü yasak bir fiile yönelen kimse, o fiilin sonucunu da çoğu zaman istemiş olur. Mesela haksız […]
Vaz’i Hükümlerin Birinci Nevi: SEBEP 6. MESELE Sebep–müsebbep (neden–sonuç) ilişkisini ele alırken, sebeplere yöneltilen niyetin ve Allah’ın yaratma fiiliyle bağlantının üç mertebesi olduğu belirtilir. 1. Mertebe: Sebebi bağımsız fail görmek (yanlış) Sebep, sanki sonucu kendi kudretiyle ortaya çıkarıyormuş gibi düşünülürse bu şirke yaklaşan bir anlayıştır. Çünkü sebep kendi başına etki sahibi değildir; hem sebebi hem […]
Vaz‘î Hükümler – Birinci Nevi: Sebep 5. Mesele Bu meselede esas tartışma, kul bir sebebe yönelirken onun doğuracağı sonuç (müsebbeb) için ayrıca niyet ve kasıt taşıması gerekir mi? sorusudur. Bu bölümün tezi şudur:Mükellefin sebebe yönelirken müsebbebe (sonuca) özellikle niyet etmesi gerekmez; sebebe yönelmek yeterlidir. Sebebe Yönelirken Müsebbebe – sonuca – Niyet Gerekmez Müslüman, sebebi uygulamakla […]
Sebeplerin konulması, onları koyan yani Şâri‘in (Allah’ın), o sebeplerin sonuçlarını (müsebbeblerini) da kastetmiş olmasını gerektirir. Deliller: 1. Akıl ve hikmet sahipleri, mevcut sebeplerin bizzat kendileri için değil, kendilerinden başka şeylerin meydana gelmesi (doğması) açısından sebep oldukları konusunda kesin kanaate sahiptir. Durum böyle olduğuna göre, onların sebep olarak konulması niyetinden, onlardan doğacak sonuçların da amaçlanmış […]
Mehmet Ali Dinc
