| Yıl / Dönem | Olay | |
| 1869 | Doğumu | Tokat’ta doğdu. Babası Ahmed ibn Muhammed el-Kâzâbâdî (Ahmed Efendi) dindardı ancak alim değildi. Sabri, M.Akif gibi “dahi çocuk” olarak kabul ediliyordu. |
| 1879 | Hafızlık | 10 yaşında Kur’an-ı Kerim’i hıfzetti. Ailesine Kayseri’de okumak için baskı yaptı. |
| 1880’ler | Kayseri ve İlk Eğitim | Tokat’ta Zülbiyezâde Ahmed Efendi’den fıkıh, Arapça ve mantık (Şerh el-Şemsiyye) dersleri aldı. Kayseri’de Mehmed Emin Efendi (1821–1908) ile cedel ve münazara çalıştı. |
| 1890 | İstanbul ve Kariyer | İstanbul’da Şeyh Atıf Bey’den akide ve fıkıh dersleri aldı. Ders Vekili Ahmed Asım Efendi‘nin kanatları altına girdi. 1890’da rüʾus-ı tedris aldı, Fatih Camii’nde müderris oldu ve hocası Ahmed Asım’ın kızı Ulviye ile evlendi. (Üç çocukları oldu: Sabiha, Nezahet, İbrahim). |
| 1897-1900 | Saray ve Abdülhamid | 1896’da Beşiktaş Asariye Camii imamı oldu. 1897’de Huzur Dersleri‘ne katıldı. Tartışmada çekindiği bir noktayı düzelten Risâlat al-Yamīn al-Ghamūs (Yalan Yere Yemin Risalesi) adlı eseriyle padişahın takdirini kazandı. |
| 1900-1905 | Bürokrasi ve Eğitim | 1900’de Yıldız Sarayı’nda kütüphaneci (hafız-ı kütüb) ve padişahın özel kalem sekreteri oldu. Darülfünun ve Medresetü’l-Vaizin’de tefsir müderrisliği yaptı. 1905’te Tedkikat ve Telifat-ı İslamiye Heyet-i İlmiyesi’ne seçildi. |
| 1908-1912 | Siyasi Mücadele | Meşrutiyet ile Tokat mebusu seçildi. İttihad ve Terakki Cemiyeti’ne önce sempati duydu ama sonra muhalefete geçti. Cemiyet-i İlmiye-i İslamiye yönetiminde yer aldı ve Beyanülhak’ı (1908–12) yönetti. |
| 1910-1912 | Muhalif Fırkalar | 1910’da Ahali Fırkası‘nı kurdu. 1911’de Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katıldı. 1912’de Anadolu’da İttihad ve Terakki Cemiyeti aleyhine “ateist hainler” diyerek vaazlar verdi. |
| 1913-1918 | Kaçış ve İlk Sürgün | 1913 darbesinden sonra Fatih’teki evinin penceresinden komşu marangoz atölyesinin çatısına atlayarak kaçtı. Fener’de bir Rum Ortodoks tanıdığının evinde saklandı. Köstence, Paris (Arap Milli Kongresi için) ve Bükreş’te yaşadı. Savaş boyunca Türkçe dersleri vererek geçindi. |
| 1918-1919 | Dönüş ve Bilecik | Bükreş işgal edilince tutuklanıp İstanbul’a gönderildi. İttihad ve Terakki Cemiyeti tarafından Bilecik‘e sürgün edildi (yaklaşık 2 ay). İttihad ve Terakki Cemiyeti çökünce Ocak 1919’da İstanbul’a döndü. |
| 1919-1920 | Şeyhülislamlık | Damad Ferid kabinelerinde 4 kez Şeyhülislamlık yaptı. Darü’l-Hikmeti’l-İslamiye üyeliği ve Cemiyet-i Müderrisin başkanlığı yaptı. Kuvayı Milliye aleyhindeki kararnameleri destekledi. Sevr şartlarının kabulünü Şura-ı Saltanat’ta savundu (Eşi Ulviye Hanım bu yüzden ona ağlayarak tepki göstermiştir). |
| 1922 | İkinci Kaçış | Ankara kuvvetleri gelince bir kargo gemisiyle İskenderiye’ye kaçtı. İskenderiye’de halkın sebze atması gibi sert tepkilerle karşılaştı. Şerif Hüseyin’in davetiyle Mekke’ye gitti ama “fikri bağımsızlığını korumak” için 5 ay sonra ayrıldı. |
| 1924 | Lübnan ve Hilafet | Ocak 1924’te Lübnan’a geçti. Hilafetin kaldırılmasından 3 hafta sonra al-Nakīr adlı reddiyesini bitirdi. |
| 1925 | Vatikan Ziyareti | Roma’da Papalık makamına bir mektup vererek, ateist milliyetçiliğe karşı Vatikan ile “vatansever Türkler” arasında iş birliği teklif etti. |
| 1927-1930 | Yarın Gazetesi | Gümülcine’de (Yunanistan) oğlu İbrahim ile Yarın gazetesini çıkardı. Türkiye vatandaşlığından çıkarılınca “Türklükten İstifa Ediyorum” şiirini yayımladı. |
| 1932 | Mısır’a Nihai Dönüş | Atina’da Mısır büyükelçisinin vize vermesiyle Kahire’ye döndü. Heliopolis’teki dairesi entelektüel bir merkez oldu. Evkaf Vekaleti’nde komisyon üyeliği yaptı (12 Mısır lirası maaşla). |
| 1932-1949 | İlmi Cihad Dönemi | Siyasi cihadı bırakıp “İlmi Cihad”a yöneldi. Mevkıfü’l-Akl başyapıtı dahil olmak üzere modernizme karşı en sert eserlerini (Peygamber’in ‘dehası’ tartışmalarına reddiyeler vb.) bu dönemde yazdı. |
| 1943 | Naib-i Azam Takdiri | el-Kavlü’l-Fasl eseri Naib-i Azam Muhammed Ali Tevfik tarafından beğenildi ve kendisine ikinci bir maaş bağlandı. |
| 1954 | Vefatı | 12 Mart’ta Kahire’de öldü. Cumhurbaşkanı Muhammed Necib cenazesine temsilci gönderdi. Kahire Darrâsa’daki mezarlığa defnedildi. |
FikirYorum
27 Mart 2026
