On İkinci Mesele
Sebep–Sonuç (Sebep–Müsebbeb) İlişkisi
Sebepler, sonuçlarını elde etmek için konulmuştur. Bu sonuçlar ya elde edilmesi istenen faydalar (maslahatlar) ya da önlenmesi istenen zararlar (mefsedetler)dir.
Sebebe bağlı sonuçlar iki ana gruba ayrılır:
A) Sebebin Meşru Kılındığı Sonuçlar
Bunlar iki çeşittir:
1. Asıl amaç (asli kasıt): Şeriatın doğrudan hedeflediği temel amaçlar ve öncelikli faydalar.
2. İkincil amaç (tali kasıt): Asıl amaca bağlı, ona hizmet eden yan faydalar.
Her iki tür de meşrudur ve “Mekâsıd” (şeriatın amaçları) bölümünde ele alınır.
Örnek – Nikâh:
Nikâhın temel amacı neslin devamıdır. Bunun yanında:
Eşler arası yakınlık,
Akrabalık bağı kurulması,
Cinsel ihtiyaçların helal yoldan giderilmesi,
Mal, güzellik, dindarlık gibi hususlardan faydalanma,
Zinadan korunma
gibi yan amaçlar da şeriat tarafından meşru kabul edilmiştir.
Bu sebeple, nikâhta bu amaçlardan herhangi birini niyet etmek, genel olarak Şâri‘in (Allah’ın) maksadına uygundur ve akdi geçersiz kılmaz.
İtiraz
“Sırf faydalanma niyetiyle yapılan nikâh, helallik amacını taşımadığı için geçersizdir. Çünkü akit, asıl maksat üzerine kurulur.”
Cevap
Bu itiraz geçerli değildir. Çünkü:
Kişi haram bir yolla amacına ulaşamamış,
Şeriatın izin verdiği bir yolu (nikâhı) kullanmıştır.
Nikâhın rükün ve şartları tamdır.
Haram bir şeye ulaşma niyeti akdi bozmaz, ancak kişi bunu yapmaya kesin kararlıysa günahkâr olabilir. Bu, akdin geçerliliğini etkilemez.
Nikâhın helallik doğurması, kişinin bunu özellikle niyet etmesine bağlı değildir; meşru sebebi işletmesi yeterlidir.
B) Sebebin Meşru Kılınmadığı Sonuçlar
Şeriatın açıkça hedeflemediği veya yasakladığı sonuçlara ulaşmak için meşru bir sebebi kullanmak geçerli değildir.
Gerekçeler:
1. Sebep, bu sonuç için konulmamıştır.
2. Böyle bir kullanım, sebebi fiilen gayrimeşru hâle getirir.
3. Şeriatın hedeflediği fayda ortadan kalkar, zarar doğar.
Örnekler:
Hulle nikâhı (kadını eski kocasına helal kılmak için yapılan nikâh),
Faizli sonuca ulaşmak için satış akdi yapmak.
Bu tür işlemler, şeriatın maksadına aykırı olduğu için batıldır.
İkinci İtiraz
“Hulle nikâhında nikâh asıldır, boşama sonradır. Talak nikâhın doğal bir sonucudur. O hâlde nikâh sahih olmalıdır.”
Ayrıca fıkıhta:
Evlenmeden önce boşamayı,
Sahip olmadan önce azadı şart koşmayı
geçerli sayan görüşler vardır (İmam Malik, Ebu Hanife).
Bu örneklerde de nikâh veya mülkiyet, aslî amacı dışında kullanılmaktadır; ama yine de sahih kabul edilmiştir.
Bu İtirazın Güçlendirilmesi
Yolculuk sırasında, dönüşte boşamak niyetiyle evlenme,
Yeminini bozmamak için evlenme,
Sırf cinsel ihtiyaç için evlenip devam etmeme niyeti
gibi örneklerde nikâh geçerli sayılmıştır.
Buna göre:
Ya sebebin meşru kılınmadığı sonuçlara ulaşmak caizdir denmelidir,
Ya da bu nikâhların hepsi batıl sayılmalıdır.
CEVAP – İcmalî (Kısa)
Bu örnekler, asıl tartışılan meseleye girmez.
Üzerinde ittifak olanlar zaten kapsam dışıdır.
İhtilaflı olanlar ise, her âlime göre farklı değerlendirilmiştir.
Ulemanın sözleri çelişkili değildir; uygun şekilde yorumlanmalıdır.
Âlimlere düşen görev, önce hüsnüzanla yaklaşmaktır.
CEVAP – Tafsîlî (Detaylı)
Örnek verilen durumlar, önceki ilkeyi bozmaz.
Nikâh, her ne kadar ardından talakla sona erecek olsa da:
Nikâhın özü ve hikmeti ortadan kalkmış sayılmaz,
Bu yüzden akit sahih kabul edilmiştir.
Ancak bu, nikâhın sırf şeriatın yasakladığı bir sonuca ulaşmak için araç yapılmasını meşru kılmaz.
Sonuç
Şeriatın maksadına uygun sonuçlar için sebebe başvurmak sahih ve meşrudur.
Şeriatın hedeflemediği veya yasakladığı sonuçlar için sebebi kullanmak batıldır.
Bazı ihtilaflı örnekler bu genel ilkeyi bozmaz; bağlamına göre değerlendirilir.
