Kureyş suresi Mekke döneminde nazil olmuş, dört ayetten oluşmuştur. Kur’an’daki sırası 106, nüzul sırası ise bazı tertiplere göre 29. suredir. İsmini birinci ayette geçen Kureyş kelimesinden almıştır. Konusu ve atmosferi bakımından kendisinden önceki Fil suresinin devamı niteliğindedir. Bununla beraber besmele ile başlayan müstakil bir suredir. Rivayetlere göre Fil suresi ile Kureyş suresi arasında dokuz sure inmiştir. Ancak Kur’an’daki yerleri art arda gelmektedir.
Kureyş suresi, tarihi bağlamı dikkate alınmadan anlaşılması güç olan surelerdendir. Kureyş kelimesinin kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Bunlardan birine göre kelime, köpek balığı anlamındaki kırş kelimesinin küçültme biçimidir. Ancak bu görüş kesinleşmiş bir etimolojik bilgi değildir. Surenin üzerinde durduğu temel konu, Kureyş kabilesinin sahip olduğu toplumsal ve ekonomik imkânlar, özellikle de ilâf ve yaz-kış yolculuklarıdır.
Mekke’nin coğrafi ve ekonomik yapısı
Arabistan yarımadası, coğrafi bakımdan Yemen, Hicaz, Necid ve Tihame gibi bölgelere ayrılır. Bölgenin büyük kısmında yağış az, iklim kurak ve bitki örtüsü sınırlıdır. İslam tarihi bakımından yarımadanın en önemli bölgelerinden biri Hicaz’dır. Bu bölgede Mekke, Yesrib ve Taif öne çıkan şehirlerdir.
Mekke, Kızıldeniz kıyısındaki Cidde üzerinden Afrika’ya, kuzeyde Suriye ve Akdeniz bölgesine, güneyde Yemen’e ulaşan ticaret güzergâhları üzerinde bulunuyordu. Bunun yanında İslamî inanışa göre Hz. İbrahim ve oğlu İsmail tarafından yeniden inşa edilen Kâbe’nin burada bulunması, Mekke’yi Arabistan’ın önemli bir dinî merkezi haline getirmişti. Yılın belirli aylarında Kâbe’yi ziyarete gelen insanlar şehrin ticari faaliyetlerine canlılık kazandırıyor, panayırlar kuruluyor ve şiir yarışmaları yapılıyordu.
Mekke’nin iktisadi hayatının temeli ticaretti. Mekkeli tüccarlar kuzeye ve güneye kervanlar gönderiyor, farklı bölgelerle ticari ilişkiler kuruyorlardı. Kur’an’da da Kureyş’in yaz ve kış yolculuklarına özellikle dikkat çekilmektedir. Bölgede tarımın sınırlı olması, ticareti insanların hayatlarını sürdürebilmeleri açısından önemli hale getirmişti.
Kureyş’in Mekke yönetimini ele geçirmesi
İslam öncesi Mekke tarihi hakkındaki bilgilerimizin önemli bir bölümü siyer ve nesep rivayetlerine dayanmaktadır. Bu rivayetlere göre Hz. İbrahim’in oğlu İsmail, Mekke’ye yerleşmiş ve Cürhüm kabilesiyle akrabalık ilişkileri kurmuştur. İsmailoğullarının zamanla çoğaldığı ve çeşitli Arap boylarının ortaya çıktığı anlatılmaktadır.
Hz. İbrahim’in Mekke’ye ilişkin duası, Kur’an’da Bakara 2/126 ve İbrahim 14/35-37 ayetlerinde yer almaktadır. Bu duada iki önemli istek dikkat çekmektedir: Birincisi, ailesini yerleştirdiği bu yerin güvenli bir şehir olması; ikincisi ise kurak ve ekin bitmeyen bu vadide yaşayanların çeşitli ürünlerle rızıklandırılmasıdır.
Siyer kaynaklarında aktarıldığına göre Mekke’nin yönetimi zamanla İsmailoğullarından Cürhümlülere, daha sonra Huzâa kabilesine geçmiştir. Kureyş’in Mekke üzerindeki hâkimiyeti ise Kusay b. Kilab döneminde gerçekleşmiştir. Kusay, Huzâa reislerinden Huleyl’in kızıyla evlenmiş, onun ölümünden sonra Kâbe’nin idaresini ele geçirmiştir.
Kusay, dağınık halde yaşayan Kureyşlileri Mekke’de toplamış, Kâbe’nin hizmetlerini ve şehrin yönetimini düzenlemiştir. Darünnedve adı verilen binanın da onun döneminde kurulduğu rivayet edilmektedir. Böylece Kureyş, Kâbe’nin hizmetlerini yürütmesi ve hacılara sunduğu hizmetler sayesinde diğer Arap kabileleri arasında önemli bir itibar kazanmıştır. Bu durum Kureyş’in ticari faaliyetlerini kolaylaştıran toplumsal ve siyasi bir zemin oluşturmuştur.
İlâf kavramı ve Kureyş’in ticari ilişkileri
Kureyş suresinin anlaşılmasında üzerinde durulması gereken en önemli kavramlardan biri ilâftır. İlâf, e-l-f kökünden gelir. Bu kökün temel anlamları alışmak, ünsiyet kurmak, kaynaşmak ve bir araya gelerek uyum sağlamaktır. Aynı kökten ülfet yakınlık ve alışkanlık, te’lif ise birleştirme ve uzlaştırma anlamına gelir.
İlâfın Kureyş’in ticari güvenliğini sağlayan anlaşmalar anlamına geldiği, sonraki tefsir ve siyer literatüründe öne çıkan açıklamalardan biridir. Ancak kelimenin sözlük anlamı doğrudan güvenlik anlaşmalarını ifade etmez. Bu nedenle ilâfı yalnızca bir ticaret anlaşması olarak tanımlamak yerine, Kureyş’in düzenli ticari hayatını ve bu hayatı mümkün kılan toplumsal ilişkileri birlikte değerlendirmek gerekir.
Siyer kaynaklarında Haşim’in Kureyş ticaretini geliştirdiği, farklı bölgelere yönelik ticari ilişkiler kurduğu anlatılır. Kardeşleri Muttalib, Abdüşşems ve Nevfel’in de Yemen, Habeşistan ve İran yönünde ilişkiler geliştirdikleri rivayet edilmektedir. Bu anlatılar, Kureyş’in ticaretini yalnızca Mekke çevresiyle sınırlı tutmadığını, farklı bölgelerle ilişkiler kurduğunu göstermektedir. Bununla birlikte söz konusu ilişkilerin tamamını belirli hükümdarlarla yapılmış resmî güvenlik anlaşmaları olarak değerlendirmek için yeterli tarihsel delil bulunmamaktadır.
Kureyş’in ticari faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için sermaye ve ticari mallar kadar yol güvenliğine, kabileler arası ilişkilere ve toplumsal itibara da ihtiyaç vardı. Kâbe’nin dinî merkezi konumu, Kureyş’e bu ilişkileri geliştirebileceği önemli bir imkân sağlıyordu. Dolayısıyla ilâfı, yalnızca dışarıdan alınmış ticaret izni olarak değil, Kureyş’in ekonomik ve toplumsal varlığını mümkün kılan ilişkiler bütünü olarak değerlendirmek mümkündür.
Kureyş suresinde ilâf kavramı iki defa zikredilmektedir. Müfessirler bu tekrarın anlamı hakkında farklı açıklamalar yapmışlardır. Bazılarına göre birinci ilâf Kureyş’in kendi bünyesindeki birlik ve alışkanlıkları, ikinci ilâf ise kış ve yaz yolculuklarını mümkün kılan ilişkileri ifade etmektedir. Başka bir yaklaşıma göre ikinci ifade, birinci ayette genel olarak belirtilen nimeti açıklamaktadır. Zemahşerî ve Râzî gibi müfessirler bu anlatımın belagat yönüne dikkat çekerken Taberî ve İbn Kesîr ifadeler arasındaki açıklayıcı ilişki üzerinde durmuşlardır.
Ayetlerde geçen ilâfın anlamı kadar, bu nimetin hangi amaçla hatırlatıldığı da önemlidir. Sure, Kureyş’in toplumsal ve ekonomik varlığını mümkün kılan güvenlik ve ticaret düzeninin gerçek sahibinin Allah olduğunu hatırlatmaktadır.
Surenin tevhid mesajı
Kureyş suresi yalnızca Kureyş kabilesinin ticari faaliyetlerini, yaz ve kış yolculuklarını veya Mekke’nin ekonomik refahını anlatan bir sure değildir. Sure, Mekke toplumunun sahip olduğu tarihsel, ekonomik ve toplumsal imkânları tevhid inancı açısından yeniden anlamlandırmaktadır.
Hz. İbrahim’in duasında Mekke’nin güvenli bir şehir olması ve halkının rızıklandırılması istenmişti (Bakara 2/126). Kureyş suresi ise güvenlik ve rızık nimetlerinin tarihsel sonuçlarına dikkat çekmektedir. Arap yarımadasında baskın ve soygunların yaygın olduğu bir ortamda Kâbe’nin güvenliği ve saygınlığı, Kureyş’e önemli bir toplumsal ayrıcalık sağlamıştı. Bu güven ortamı, ticaret kervanlarının düzenli biçimde hareket edebilmesine imkân veriyordu.
Surede Kureyş’in ticari faaliyetleri kendi başına problem olarak gösterilmemektedir. Problem, bu faaliyetlerin arkasındaki nimet ve imkânların gerçek sahibinin unutulmasıdır. Kureyş, sahip olduğu ekonomik ve toplumsal düzeni kendi kabile gücünün, geleneklerinin veya putlarla kurduğu ilişkilerin sonucu olarak görebilirdi. Sure ise bu imkânların kaynağını Allah’a bağlayarak ekonomik hayat ile kulluk arasındaki ilişkiyi yeniden kurmaktadır.
Surenin ilk iki ayetinde Kureyş’in tarihsel ve ekonomik imkânları hatırlatılır. Üçüncü ayette ise bu nimetlerin gerektirdiği kulluk sorumluluğu açıklanır: “Artık bu evin Rabbine kulluk etsinler.”
Burada kullanılan felya’budû ifadesindeki emir, önceki ayetlerde anlatılan nimetlerden çıkarılması gereken sonucu ortaya koymaktadır. Güvenliği sağlayan, açlık karşısında besleyen ve ticari yolculukları mümkün kılan imkânları veren Allah’tır. Öyleyse kulluk da yalnızca O’na yöneltilmelidir.
Surenin son ayeti, bu kulluk emrinin gerekçesini iki temel nimet üzerinden açıklar: Açlıktan kurtulmak ve güven içinde yaşamak. Bunlar insan hayatının temel ihtiyaçlarıdır. Böylece Hz. İbrahim’in duası ile Kureyş suresinin mesajı arasında tarihsel ve anlam bakımından bir bütünlük ortaya çıkmaktadır.
Kureyş suresinin muhatapları ve Allah tasavvuru
Kureyş suresi, müşriklerin zihin yapısını doğrudan tarif etmez. Surede onların ne düşündüğünü veya hangi gerekçelerle hareket ettiklerini anlatan açık bir ifade bulunmaz. Bununla birlikte “Bu evin Rabbine kulluk etsinler” emri, muhatapların Beyt’in bir Rabbi olduğunu bildikleri ve kabul ettikleri düşüncesinden hareket eder. Onlardan, kabul ettikleri bu gerçeğin gereğini yerine getirmeleri istenir.
Mekke müşriklerinin Allah hakkındaki inançları, Kur’an’ın başka ayetleriyle birlikte değerlendirildiğinde daha iyi anlaşılmaktadır (Zuhruf 43/87; Ankebut 29/65-67). Bu ayetler, onların Allah’ı tanımaları ve bazı durumlarda yalnızca O’na yönelmeleriyle hayatlarını düzenlerken benimsedikleri inanç ve uygulamalar arasındaki çelişkiye dikkat çekmektedir.
Bu bakımdan Kureyş suresi, yalnızca putlara kulluk yapmaktan vazgeçme çağrısı değildir. Aynı zamanda insanın ekonomik ve toplumsal hayatını Allah’tan bağımsızlaştırmasına karşı bir uyarıdır. Kureyş’in sahip olduğu güvenlik, itibar ve refahın kaynağını doğru tanıması ve kulluk ilişkisini bu gerçek doğrultusunda düzenlemesi istenmektedir.
Fil ve Kureyş sureleri birlikte okunduğunda ortak bir mesaj ortaya çıkmaktadır: Kâbe’yi koruyan Allah’tır. Kâbe sayesinde itibar ve güvenlik kazanan Kureyş’in de yalnızca Allah’a kulluk etmesi gerekir. Fil suresi Allah’ın kudretini ortaya koyarken Kureyş suresi bu kudret karşısında insanın Rabbiyle nasıl bir kulluk ilişkisi kurması gerektiğini açıklamaktadır.
Dolayısıyla Kureyş suresini, yalnızca Mekke müşriklerinin Allah tasavvuruna karşı bir uyarı olarak değil, Allah’ın varlığını, yaratıcılığını ve rızık vericiliğini kabul ettiği halde hayatını O’na ait olması gereken kulluk ve hükümranlık ilkelerinden bağımsızlaştıran zihniyetlere yöneltilmiş bir tevhid çağrısı olarak okumak mümkündür.
