Farhat J. Ziadeh makalesine, İslâm’ın ilk dönemlerine ve Câhiliye toplumuna dair tarih yazımında hâkim olan kaynak anlayışını sorgulayarak başlar. Gerek Batılı gerekse Müslüman tarihçilerin, erken dönem İslâm tarihini büyük ölçüde Taberî, İbn İshak, Vâkıdî ve Belâzürî gibi siyasî, askerî ve biyografik eserlere dayanarak inşa ettiklerini; buna karşılık hadis ve özellikle fıkıh literatürünün tarihsel bir kaynak olarak ihmal edildiğini belirtir.
Bu ihmalin temel nedenleri arasında tarihçilerin siyasal tarihe yönelmesi, fıkhî metinlerin “ideal” ve tarih dışı kabul edilmesi, hukuk ile tarih metodolojilerinin farklılığı ve fıkıh eserlerinin tarihçiler için anlaşılmasının güçlüğü sayılır. Ziadeh, bu varsayımlara karşı çıkarak, özellikle İmam Mâlik’in el-Muvatta’ının Medine’deki fiilî uygulamaları yansıtan erken ve güvenilir bir metin olarak Hicaz’ın sosyo-ekonomik tarihini anlamada önemli bir potansiyel taşıdığını savunur.
Ekonomik Bilgiler
el-Muvatta’daki fıkhî hükümlerden hareketle erken İslâm döneminde Hicaz’daki ekonomik hayatı yeniden inşa etmeye çalışır. Zekât hükümleri üzerinden tarım ürünleri, baklagiller, meyve çeşitleri ve hayvancılığın yaygınlığı ortaya konur; Medine çevresinde tarımsal üretimin sanılandan daha gelişmiş olduğu vurgulanır.
Hayvan sürülerinin vergilendirilmesine dair hükümler, ortak çobanlık ve birleşik sürü uygulamaları, ekonomik rasyonalite ve vergi bilincinin varlığını göstermektedir. Ticaret hukuku bağlamında faiz (ribâ) ve risk (ğarar) yasakları ele alınır; kaparo, vadeli satış ve tahvil benzeri uygulamaların yasaklanmasına dair örnekler, Hicaz’da gelişmiş ve karmaşık ticari ilişkilerin bulunduğunu ortaya koyar.
Ziadeh’e göre bu yasaklar, ekonomik hayatın ilkel olduğunu değil, aksine düzenlenmeye ihtiyaç duyacak ölçüde gelişmiş olduğunu göstermektedir. Ayrıca sermaye-emek ortaklığı (kırâd/mudârebe) örnekleri, İslâm öncesinden devralınan ticari uygulamaların Hz. Ömer döneminde de yaygın biçimde kullanıldığını ve erken İslâm toplumunda ekonomik ilişkilerin kurumsallaşma sürecine girdiğini göstermektedir.
Sosyal ve Antropolojik Bilgiler
el-Muvatta’nın sunduğu verilerden hareketle Medine toplumunun sosyal yapısını ve kültürel özelliklerini ele alır. Kölelikle ilgili hükümler, özellikle Medine’de kölelerin yalnızca ev içi hizmetlerde değil, tarım ve büyük çiftliklerde de çalıştırıldığını gösterir.
Velâ kurumu üzerinden azatlı köle ile eski efendi arasında devam eden yapay akrabalık bağları incelenir; bunun soy ve sadakat merkezli bir toplumda sosyal bütünlüğü sağlayan önemli bir unsur olduğu vurgulanır.
Şuf’a uygulaması, mülkiyetin aile ve dar çevre içinde tutulmasına yönelik bir refleksi yansıtır ve Medine’nin henüz kozmopolit bir şehir yapısına tam olarak kavuşmadığını düşündürür.
Cenaze ve defin uygulamalarına dair rivayetler ise Mekke ile Medine arasındaki kültürel farklılıklara işaret eder; Medine’nin daha yerleşik, Mekke’nin ise daha sade ve göçebe unsurlar taşıyan bir sosyal yapıya sahip olduğu sonucuna varılır.
Sihir ve büyüyle ilgili hükümler de, erken İslâm toplumunda halk inançlarının tamamen ortadan kalkmadığını, ancak hukukî ve ahlâkî sınırlar içine alınmaya çalışıldığını göstermektedir.
Değerlendirme
el-Muvatta’nın sunduğu sınırlı ama yoğun verilerin, diğer tarihsel kaynaklarla birlikte kullanıldığında Hicaz’ın sosyo-ekonomik tarihindeki önemli boşlukları doldurabilir. Fıkhî metinlerin yalnızca normatif hukuk metinleri olarak değil, aynı zamanda yaşanmış sosyal ve ekonomik gerçekliğin yansımaları olarak okunması gerekir. Bu yaklaşım, erken İslâm toplumunun ekonomik olarak canlı, sosyal olarak örgütlü ve kültürel açıdan süreklilikler barındıran bir yapıya sahip olduğunu göstermesi bakımından tarih yazımına önemli bir katkı sunmaktadır.
Bu metin, Farhat J. Ziadeh’in “Hicaz’ın Sosyo-Ekonomik Tarihine Bir Kaynak Olarak el-Muvatta’” adlı makalesinden özetlenmiştir.
Erişim: [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/260628](https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/260628)
