Birinci Dünya Savaşı sürecinde İngiliz istihbarat mekanizması, Osmanlı Devleti’ni içeriden zayıflatmak ve cephe gerisini istikrarsızlaştırmak amacıyla Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Kafkasya aksında geniş bir operasyonel ağ kurdu. Bu ağın ana merkezleri Kahire Arap Bürosu (Arab Bureau) ve Hindistan İngiliz Yönetimi’nin istihbarat birimleriydi. T.E. Lawrence, Sir Henry McMahon, Gertrude Bell, Sir Percy Cox ve Yüzbaşı William Shakespear gibi aktörler üzerinden yürütülen bu stratejinin temel sacayaklarını Hicaz’da Haşimi Hanedanı (Şerif Hüseyin ve oğulları), Necd’de İbn Suud, Kuveyt’te Şeyh Mübarek el-Sabah ve Suriye/Irak hattındaki çeşitli aşiretler oluşturuyordu.
Ancak savaşın Kızıldeniz denklemi ve Güney Cephesi açısından en kritik örtülü operasyon alanlarından biri Asir ve Yemen bölgesi, bu stratejinin merkezindeki kilit isim ise Asir Emiri Seyyid Muhammed bin Ali el-İdrisi oldu.
1. Stratejik Konum: Kızıldeniz Denklemi ve Osmanlı 7. Kolordusu
Kuzeyde Hicaz ile güneyde Yemen arasında sıkışan Asir coğrafyası; dağlık topoğrafyası, zorlu iklimi ve Cizan ile el-Muheyil gibi stratejik Kızıldeniz limanlarıyla askerî açıdan hayati bir tampon bölgeydi.
Osmanlı İmparatorluğu, bölgede 7. Kolordu ile varlık gösteriyordu. Ancak bu birliklerin İstanbul ve Hicaz ile olan kara bağlantısı çöl şartları nedeniyle son derece zayıftı. İngiliz Amiral Hattı ve Askerî İstihbaratı için temel hedef; Babülmendep Boğazı’nı, Aden’i ve Hindistan deniz ticaret yolunu emniyete almak, Osmanlı’nın Kızıldeniz üzerinden ikmal yapmasını imkansız kılmaktı. İngiliz istihbaratı bu noktada bölgesel huzursuzlukları doğrudan askerî hamlelere dönüştüren bir “vekalet harbi” (proxy warfare) stratejisini devreye soktu.
2. Portre: Muhammed bin Ali el-İdrisi ve Osmanlı ile Gerilimi
İdrisi Hanedanı, kökleri Kuzey Afrika (Fas/Senusi) geleneğine dayanan ve Asir’de dînî-tasavvufî bir nüfuz alanı kurmuş karizmatik bir yapıydı.
- Osmanlı ile Ayrışma (1909-1914): Muhammed el-İdrisi, savaştan önce de Babıali’nin merkezileşme ve vergi politikalarına karşı başkaldırdı. Trablusgarp ve Balkan Savaşları sürecinde Osmanlı’nın zayıflamasını fırsat bilerek özerklik ilan etmeye çalıştı.
- Osmanlı’nın Asir Harekâtı: Osmanlı Devleti, İdrisi isyanını bastırmak üzere Hicaz Emiri Şerif Hüseyin ve Ahmet İzzet Paşa gibi subayları bölgeye sevk ederek İdrisi’yi dağlık iç kesimlere hapsetti. Bu askerî baskı, İdrisi’nin Osmanlı yönetimine karşı amansız bir tutum benimsemesine neden oldu.
3. Operasyonel Süreç: 1915 Asir-İngiliz Antlaşması ve Gerilla Harbi
Savaşın patlak vermesiyle Aden İngiliz Yönetimi ve Kahire Arap Bürosu, İdrisi ile doğrudan temasa geçti. 30 Nisan 1915’te Sir Harold Jacob ile Muhammed bin Ali el-İdrisi arasında gizli bir antlaşma imzalandı:
- Bağımsızlık Garantisi: İngiltere, İdrisi’nin Osmanlı’dan kurtaracağı Asir toprakları üzerindeki bağımsızlığını tanıdı.
- Lojistik ve Mali Desteği: İngiltere; İdrisi’ye modern tüfekler, mühimmat, telsiz ekipmanı ve aylık altın tahsisatı sağladı.
- Kızıldeniz Ablukası: İdrisi limanlarını İngiliz savaş gemilerine açtı; İngiliz Donanması Osmanlı mevzilerini denizden topçu ateşine tutarken, İdrisi’ye bağlı kabile savaşçıları karadan karakollara gerilla baskınları düzenledi.
Bu müşterek harekât sonucunda Yemen’deki Osmanlı 7. Kolordusu (Ahmet İzzet Paşa ve Ali Said Paşa komutasındaki birlikler) ile Hicaz tümenleri arasındaki iletişim tamamen kesildi. Osmanlı, Yemen’in güçlü Zeydi lideri İmam Yahya ile anlaşarak sadakatini sağlasa da, İdrisi’nin Asir’deki barajı İmam Yahya’nın Osmanlı’ya aktif askerî yardım ulaştırmasını engelledi. Takviye alamaz hale gelen Osmanlı birlikleri, 1918 Mondros Mütarekesi’ne kadar Aden’deki İngiliz varlığını baskılasalar da çember kapatıldığı için sonunda teslim olmak zorunda kaldılar.
4. İdrisiler Sonrası Yemen Coğrafyasının Kısa Tarihçesi
İdrisiler dönemi ve I. Dünya Savaşı’nın ardından Asir ve Yemen coğrafyası 20. yüzyıl boyunca çalkantılı bir dönüşüm geçirdi:
- 1920’ler: Asir bölgesi Suudi Arabistan tarafından ilhak edildi ve İdrisi Emirlikleri tarih sahnesinden çekildi. Kuzey Yemen’de İmam Yahya yönetiminde monarşi sürerken, Güney Yemen Aden merkezli bir İngiliz sömürgesi olarak kaldı.
- 1960’lar: 1962’de Kuzey Yemen’de monarşi devrilerek cumhuriyet ilan edildi. Güney Yemen ise 1967’de İngiliz yönetimine karşı yürüttüğü mücadele sonucunda Marksist bir çizgide bağımsızlığına kavuştu.
- 1990 ve Sonrası: İki rejim 1990 yılında birleşerek modern Yemen Cumhuriyeti’ni kurdu. Ancak iç siyasi gerilimler, kabile bölünmüşlükleri ve dış müdahaleler istikrarın kurulmasını engelledi. Günümüzde Husiler ve bölgesel/küresel güçler arasındaki çatışmalar, ülkedeki güç mücadelesinin devam ettiğini göstermektedir.
5. Tarihsel Sonuç ve Günümüze Uzantıları
İngiliz istihbaratının 1915’te Muhammed bin Ali el-İdrisi ile kurguladığı iş birliği modeli, 1916’daki Şerif Hüseyin ayaklanmasının operasyonel bir prototipi oldu. Bu vakanın günümüze uzanan temel izdüşümleri şunlardır:
- Sınırların Yapaylığı: Savaş yıllarında aşiret liderlerine vaat edilen bağımsızlık sözleri, savaş sonrasında Sykes-Picot mantığıyla çizilen sınırlarla boşa çıkarıldı. Bölgenin yapay sınırlarla bölünmesi, günümüzdeki kimliksel ve idari otorite boşluklarının temellerini attı.
- Vekalet Savaşları Mirası: Asir tecrübesi; yerel unsurların, mezhebi ve kabilevi dinamiklerin büyük güçlerin stratejik hedefleri doğrultusunda silah ve finansman desteğiyle sahaya sürülmesinin ilk modern örneklerindendir. Bu yöntem, Orta Doğu’daki güncel güç mücadelelerinde varlığını korumaktadır.
- Kızıldeniz Güvenliğinin Jeopolitik Sürekliliği: 1915’te Asir kıyılarını ve Babülmendep Boğazı’nı denetim altına alma arzusu; bugün Kızıldeniz ticaret yolları, Babülmendep Geçidi ve deniz lojistik hatları üzerindeki uluslararası hâkimiyet mücadelesiyle doğrudan paralellik göstermektedir.
