Şâtıbî’nin el-Muvâfakât Eserinde Maslahat-Mefsedet Dengesi: Şer’î Hükümlerin Ahiret Odaklı Dünya Düzeni
Şer’î hükümlerin genel amaçları (makāsıdü’ş-şerîa) ve mükelleflerin fiillerindeki niyet ile maslahat ilişkisi ele alınırken en temel soru şudur: Şeriatın koyduğu kurallar, insanların anlık arzu ve heveslerini tatmin etmek için mi yoksa daha yüce bir düzeni tesis etmek için mi meşru kılınmıştır?
Sekizinci mesele, bu sorunun cevabını açık ve net bir çerçeveye oturtur: Şer’an celb edilmek (sağlanmak) istenen maslahatlar ve defedilmek (giderilmek) istenen mefsedetler, sırf nefislerin bencil arzu ve istekleri doğrultusunda değil; sadece ahiret hayatına yönelik bir dünya hayatının gereklerini temin etmek amacıyla dikkate alınmaktadır.
1. Şeriatın Asıl Amacı ve Maslahatların Nisbiliği
Şeriatın gelişindeki temel maksat, mükellefleri heves ve arzularının esiri olmaktan kurtarmak ve sadece Allah’a kul olmalarını sağlamaktır. “Eğer hak onların heveslerine uysaydı, gökler, yer ve içindekiler bozulup giderdi” (Mü’minûn, 71) ayet-i kerimesi de açıkça gösterir ki, din kulların keyfi zevklerine göre şekillenmez.
Öte yandan, dünyadaki menfaat (yarar) ve zararlar izafidir (göreledir); zamana, kişiye ve duruma göre değişiklik gösterir. Tam anlamıyla katıksız bir fayda veya tamamen zarardan ibaret bir durum bulmak neredeyse imkânsızdır. Bu sebeple Fahruddin Râzî’nin ifade ettiği “Menfaatlerde asıl olan mübahlık, zararlarda ise yasaklıktır” kuralı mutlak olarak geçerli kabul edilemez.
2. Fayda ve Meşakkatin İç İçeliği
Hayatın idamesi ve dinin ihyası için gerekli görülen pek çok uygulama, bünyesinde birtakım meşakkat ve zararları da barındırır:
- Can ve Din Güvenliği: Bir insanın hayatı ile toplumsal güvenlik veya dinin korunması karşı karşıya geldiğinde; cihad, mürtedin cezalandırılması veya yol kesicinin öldürülmesinde olduğu gibi kamu maslahatı veya dinin ihyası öne alınır.
- Günlük İhtiyaçlar: Yeme ve içme gibi en temel insani ihtiyaçlar apaçık faydalar içerse de elde edilme sürecinden çiğneme, yutma ve hazmetme aşamalarına kadar çeşitli zorluklar taşır.
Burada esas olan, nefsin keyfi arzuları değil; hem dinin hem de dünyanın direği durumunda olan maslahat yönüdür. Hatta sağduyu sahibi insanlar, ilahi vahiy gelmeden önce dahi toplumsal hayatı yaşanılır kılmak adına kendi arzu ve heveslerini kısıtlayan yasalar benimsemişlerdir.
3. Kelamî Tartışmalar: Âlimlerin Çıkmazları ve Çözümü
Maslahat ve mefsedetin niteliği konusunda kelam ekolleri ve fıkıh usulcüleri farklı izahlar getirmişlerdir:
- Mutezile ve Eş’arî Çizgisi: Karafî, mübahlarda hem fayda hem zorluk bir arada bulunduğu için bunların tamamının haram sayılması veya hiçbir hükmün mübah kalmaması gibi teorik çıkmazlara dikkat çeker. Mutezile bunu vaiz/teklif esaslı çözmeye çalışırken kısır döngüye düşmüş; Eş’arîler ise istikra (şer’î verilerin bütüncül incelenmesi) ve ilahi irade ile açıklama yoluna gitmişlerdir.
- Gerçek Çözüm: Şer’î esasların istikrası gösterir ki, şeriatın çizdiği cadde doğrultusunda hareket edildiğinde hiçbir maslahat kaçırılmamış olur. Aklın tek başına dünyadaki bütün maslahat ve mefsedetleri tüm detaylarıyla kuşatması imkânsız olduğundan, hangisinin itibar edileceğini belirleyen ana kıstas Şâri’in (Yüce Allah) koyduğu ölçülerdir.
4. Ruhsatlar ve Nasların Yorumu
Karafî ve Râzî gibi âlimlerin “maniin varlığına rağmen fiile girişmek” şeklinde tanımlanan ruhsat kavramında yaşadıkları belirsizlikler de yine aynı ilke ile çözülür: Şeriatta karşıt unsurlar bulunsa bile hükmün belirlenmesinde ahiret odaklı bir dünyanın gerekleri esas alınır. Aynı şekilde “Yerde ve gökte ne varsa sizin için yaratıldı” (Bakara, 29; Câsiye, 13) gibi mutlak görünen naslar, maslahat ve mefsedet dengesi çerçevesinde özel kayıtlarla kısıtlanmıştır.
Sonuç ve Genel Bağlam:
Önceki meselelerde vurgulanan şer’î amaçların (makāsıd) korunması ilkesi, bu sekizinci mesele ile daha somut bir temele oturmaktadır. Dünyevi fayda ve zararlar kendi başına bağımsız birer değer değil, ancak ahiret hayatını kazanmaya imkân tanıyan bir dünya nizamının kurulmasına hizmet ettikleri ölçüde muteberdir. Akıl ve tecrübe dünyevi maslahatları anlamada birer araç olsa da, asıl dengeyi ve sınırı çizen ilahi vahyin rehberliğidir.
