Vaz’î hükümlerin dördüncü türü sıhhat (geçerlilik) ve butlandır (geçersizlik). Bu konu da üç mesele halinde ele alınacaktır:
Birinci Mesele : Sıhhatin Anlamı
“Sıhhat” sözcüğü iki anlamda kullanılır:
a) Yapılan bir işin (amelin) sonuçlarının dünyada doğması anlamında:
Mesela ibadetler hakkında “sahihtir (geçerlidir)” dediğimizde bu; “o ibadet yeterlidir, kişinin borcunu ve sorumluluğunu ortadan kaldırıcı niteliktedir, kaza edilmesi gereken ibadetlerde ise yeniden kaza etme zorunluluğunu düşürücü özelliktedir” ve bu anlama gelen benzeri sözleri ifade eder.
Aynı şekilde hukuki ve sosyal işlemler (muamelat) hakkında “sahihtir” dediğimizde bu; “şer’an mülkiyet hakkı doğurur; evlilikte eşlerin birbirinden helal dairesinde faydalanmasını, diğer sözleşmelerde ise sözleşmeye konu olan şeylerden yararlanmanın mübahlığını sağlar” ve bu manaya gelen diğer durumlar demek olur.
b) Yapılan bir işin sonuçlarının ahirette ortaya çıkması anlamında:
Yapılan iş karşılığında sevap kazanılması gibi. Mesela “Bu sahih bir ameldir,” denilir. Bu kullanım şeklinde cümlenin manası “Ahirette bu amelden dolayı sevap umulur,” demek olur.
İbadetler konusunda bu durum zaten açıktır. Muamelat (hukuki ve sosyal işlemler) konusuna gelince; sevap kazanılması, kişinin bu işlemle Şari’in (Kanun Koyucu’nun/Allah’ın) emrine uymaya niyet etmesi ve O’nun emir ya da yasağının amacını gözetmiş olması sayesinde olur. Yapıp yapmamakta serbest (muhayyer) bırakılan bir şeyin yapılması durumunda da; kulun, hükmün konuluş amacından gafil olmayarak ve sadece kendi kişisel arzusunu değil, Şari’in kendisini bu konuda serbest bırakmış olduğu bilincini taşıması yönünden sevaba ulaşır. Bu durum da bu açıdan “sahih amel” diye adlandırılır.
Bunlar, fıkıh alimlerinin (fukahanın) üzerinde pek durmadığı sıra dışı (garib) bir kullanım şekli olsa da, Gazzâlî ve benzeri ahlak alimleri tarafından üzerinde yeterince durulmuştur. Bu konu, ilk dönem İslam alimlerinin (selefin) üzerinde titizlikle durdukları bir husustur. Özellikle Gazzâlî’nin niyet ve ihlas konularında naklettiği açıklamalar üzerinde derinlemesine düşünmek gerekir.
