Halk arasında ilim tahsilini teşvik amacıyla sıklıkla Hz. Peygamber’e (s.a.v.) nispet edilen “İlim Çin’de de olsa gidip alınız” (Utlubû’l-ılme ve lev bi’s-Sîn) rivayeti, hadis usulü ve rical ilmi kriterleri çerçevesinde incelendiğinde sahih kabul edilmeyen, oldukça zayıf veya uydurma (mevzu) değerlendirilen metinlerin başında gelir.
Kaynak İncelemesi
Bu rivayet, Kütüb-i Sitte olarak bilinen temel altı hadis kitabında (Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce) yer almaz.
Metnin günümüze ulaşan en eski kayıtları, rivayetin sıhhatini onaylamak için değil, aksine senetteki ravilerin zayıflığını ve güvenilmezliğini ortaya koymak amacıyla yazılan rical eserlerindedir. Bu doğrultuda İmam Buhârî (ö. 870) et-Târîhu’l-Kebîr adlı eserinde ve el-Ukaylî (ö. 934) ed-Duafâü’l-Kebîr çalışmasında Ebû Âtike tarikiyle rivayete ilişkin ilk kayıtları sunmuşlardır. Ardından İbn Adiyy (ö. 976) el-Kâmil fî Duafâi’r-Ricâl kitabında metnin senet problemlerini detaylandırmıştır.
Daha sonraki dönemlerde İbn Abdülber (ö. 1071) Câmiu Beyâni’l-İlm, el-Hatîb el-Bağdâdî (ö. 1071) Târîhu Bağdâd ve el-Beyhakî (ö. 1066) Şuabü’l-İmân gibi eserlerde metni kaydetmişlerdir. Münekkitlerden İbnü’l-Cevzî (ö. 1201) el-Mevzûât kitabında metni doğrudan uydurma saymış; İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 1350), İbn Hacer el-Askalânî (ö. 1449), es-Sehavî (ö. 1497) ve el-Aclûnî (ö. 1748) gibi alimler de rivayetin senedini tenkit etmişlerdir.
Senet (Ravi Zinciri) Kritiği bakımından Rivayetin farklı yolları (tarıkları) bulunmakla birlikte, tamamı rical ilmi açısından problemli şahıslar üzerinden sahabelere ulaşır:
Rivayetin metin kritiğinde iki ayrı cümlenin durumunu birbirinden ayırmak gerekir:
- “İlim Çin’de de olsa gidip alınız” kısmı: Asr-ı Saadet coğrafyasında “Çin”, bilinen en uzak coğrafyayı sembolize eden bir örnek olarak kullanılsa da Hz. Peygamber’in ağzından çıktığına dair sahih bir senet yoktur; tamamen zayıf veya uydurma kabul edilir.
- “İlim öğrenmek her Müslümana farzdır” (Talebü’l-ılmi ferîdatün alâ külli müslim) kısmı: İbn Abdülber ve es-Sehavî gibi alimler, bu cümlenin farklı şahitler ve yollarla desteklendiğini, mana itibarıyla hasen/sahih seviyesine ulaştığını belirtmişlerdir.
Sonuç olarak; “İlim Çin’de de olsa gidip alınız” rivayeti hadis tekniği açısından sahih değildir. İlim tahsilinin sınır tanımaması gerektiğine dair taşıdığı anlam İslam’ın genel ilkeleriyle çelişmese de bir sözün anlamının doğru olması onun Hz. Peygamber’e ait olduğunu kanıtlamaz. Bu nedenle sözün “Peygamberimiz şöyle buyurdu” şeklinde aktarılması doğru görülmemektedir.
