Dünyamızda oldukça yaygın bilinen ve rehber edinilmesi önerilen “Sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi dünya için çalış, sanki yarın ölecekmişsin gibi de âhiret için çalış” ifadesi:
(Arapça: اعمل لدنياك كأنك تعيش أبداً، واعمل لآخرتك كأنك تموت غداً)
Aslında hadis tekniği açısından Hz. Peygamber’e ait sahih bir söz (merfu hadis) değil; sahabeye veya hikmet ehline ait mevkuf/maktu bir özdeyiş kabul edilir.
1. İlk Geçtiği Kaynaklar ve Kronolojik Gelişim
Bu kelamın yazılı İslam literatürüne girişi ve kronolojik takibi şu şekildedir:
- İbn Kuteybe (öl. 276 / 889) – Garîbü’l-Hadîs: Sözün tespit edilen en eski yazılı kaynağıdır. İbn Kuteybe bu sözü Hz. Peygamber’e değil, sahabeden Abdullah b. Amr b. el-Âs‘a nispet ederek (mevkuf olarak) nakletmiştir.
- İmâm Mâtürîdî (öl. 333 / 944) – Te’vîlâtü’l-Kur’ân tefsirinde bu sözü Hz. Peygamber’e dayandırmak yerine, genel bir hikmetli söz / ahlaki düstur veya sahâbe hikmeti çerçevesinde değerlendirir.
- Beyhakî (öl. 458 / 1066) – es-Sünenü’l-Kübrâ ve ez-Zühdü’l-Kebîr: Sözü yine Abdullah b. Amr b. el-Âs kanalıyla aktarmıştır.
- Sıbt İbnü’l-Cevzî ve Tasavvuf/Ahlak Metinleri: Zamanla bu söz halk arasında ve bazı tasavvufi/ahlaki eserlerde Hz. Ali, Hz. Hasan veya genel bir “hükema sözü” (bilge kelamı) olarak da anılmaya başlanmıştır.
- Sahâvî (öl. 902 / 1497) – el-Mekâsıdü’l-Hasene: Hadis tahriflerini ve halk arasında meşhur rivayetleri incelediği eserinde bu sözün Hz. Peygamber’e nispet edilerek söylenmesinin asılsız olduğunu açıklar.
- Aclûnî (öl. 1162 / 1749) – Keşfü’l-Hafâ: Eserinde bu ifadenin halk dilinde hadis gibi dolaştığını, fakat merfu bir senedinin olmadığını teyit eder.
- Elbânî (öl. 1999) – Silsiletü’l-Ehâdîsi’d-Daîfe: Çağdaş hadis alimlerinden Elbânî, eserinin 8. hadisi olarak bu ifadeyi ele almış; Hz. Peygamber’e nispet edilmesini zayıf/asılsız bulmuş, asıl kaynağının İbn Kuteybe’deki mevkuf rivayet olduğunu belirtmiştir.
2. Senet Kritiği (İsnad İncelemesi)
Hadis alimleri bu sözün isnadını iki düzeyde incelemiştir:
- Merfu Düzeyi (Hz. Peygamber’e İsnadı): Sahih Değildir. İbn Hacer el-Askalânî, bu ifadenin Hz. Peygamber’den gelen güvenilir bir senedini bilmediğini (“Lâ a’rifuh” – Bunu tanımıyorum/bilmiyorum) ifade etmiştir. Hadis tekniğinde Hz. Peygamber’e nispet edilmesi uydurma (mevzu) veya aşırı zayıf kabul edilir.
- Mevkuf Düzeyi (Sahabe Sözü İsnadı): Abdullah b. Amr b. el-Âs’a dayandırılan senetlerde de kopukluk ve İbn Lehîa gibi hıfzı/hafızası zayıf kabul edilen raviler yer aldığı için senet açısından tam sahihlik şartlarını taşımaz. Dolayısıyla hadis ilmi standartlarında “zayıf mevkuf” veya hikmetli bir kelam-ı kibar (özdeyiş) durumundadır.
3. Alimlerin Anlam ve Mana Değerlendirmeleri
Hadis alimleri ve fakihler, sözün isnad açısından hadis olmadığını vurgulamakla birlikte, taşıdığı mananın İslam’ın ruhuna ve dünya-ahiret dengesine uygun olduğunu belirtmişlerdir.
Ancak alimler bu cümlenin yanlış anlaşılmaması için şu şerhleri düşmüşlerdir:
- Münâvî (Feyzü’l-Kadîr): “Ebedi yaşayacakmış gibi çalış” cümlesi dünyaya aşırı hırsla sarılmayı değil; bilakis “Acele etme, dünya işi kaçmaz, zamana yayarak ve telaşlanmadan yap” anlamı taşır.
- Doğru Denge (Alimlerin Ortak Yorumu):
- Dünya İşlerinde: “Nasıl olsa önünde uzun bir ömür var” hissiyle hırs ve telaş yapmadan, sağlam ve tedbirli iş yapmak.
- Ahiret İşlerinde: “Yarın ölebilirim” bilinciyle tevbeyi, ibadeti ve kul haklarını ertelemeden derhal yerine getirmek.
Özetle; bu söz Hz. Peygamber’in ağzından çıkmış sahih bir hadis değildir. İlk olarak 3. hicri asırda İbn Kuteybe’nin eserinde bir sahabe sözü olarak kayda geçmiş, alimlerce metin anlamı doğru kabul edilmekle birlikte isnat açısından “hadis” olarak aktarılması uygun görülmemiştir.
